Data dodania artykułu: 2010-03-29
Autor:
Żyjemy w czasach, w których całe społeczeństwa stały się wręcz zakładnikami wzrostu gospodarczego uznawanego za klucz do postępu, gdy ujawniają się zagrożenia cywilizacyjne i gdy idea wolności, należącej przecież do najwyższych wartości, bywa częstokroć wulgaryzowana poprzez utożsamianie z libertalizmem, kierunkiem przeciwnym jakimkolwiek ograniczeniom działania jednostek. Remedium na niektóre z tych zjawisk stała się koncepcja rozwoju zrównoważonego, rozwijana już w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku.
W dyskusjach nad kształtem zrównoważonego rozwoju prowadzonych w ostatnich latach przeważa podejście europocentryczne, którego przejawem jest traktowanie obecności tego rozwoju w strategii gospodarczej jako dowodu zaawansowania cywilizacyjnego i wysokiej ogólnospołecznej odpowiedzialności. Tymczasem początki dyskusji nad sformułowaniem zasad tej koncepcji, nazywanej niegdyś ekorozwojem, wiążą się z problematyką krajów słabo rozwiniętych, wywodzą się z lat sześćdziesiątych XX w., i nie mają nic wspólnego z wysokim społeczno-gospodarczym zaawansowaniem. Dziś dyskusja o genezie ekorozwoju jest w znacznym stopniu zapomniana, częstokroć pomijana w literaturze przedmiotu, a kwestia uwarunkowań i przesłanek, które przyczyniły się do jej powstania uważana – niesłusznie – za historię.
* * *
Początki debaty dotyczącej ekorozwoju swego czasu wielokrotnie opisywano w literaturze przedmiotu. Przyjmuje się, że datą inicjującą był rok 1968, w którym ukazał się raport sekretarza generalnego ONZ U’Thanta, zatytułowany „Człowiek i jego środowisko”. Natomiast termin „ekorozwój” po raz pierwszy pojawił się w 1972 r. w dokumentach konferencji ONZ w Sztokholmie „Środowisko i człowiek” jako alternatywa dla dotychczasowych koncepcji rozwoju społeczno-gospodarczego. Jego twórcy podkreślali potrzebę reorientacji strategii rozwoju oraz zachowania zgodności rozwoju z uwarunkowaniami przyrodniczymi. Zdaniem zwolenników wczesnej koncepcji ekorozwoju rozwój gospodarczy powinien być realizowany w sposób nie naruszający równowagi ekosystemów oraz zapewniający optymalne korzystanie z zasobów przyrody. Ekorozwój, w myśl definicji z 1972 r., to strategia rozwoju ukierunkowana na racjonalne wykorzystanie lokalnych zasobów oraz wiedzy posiadanej przez rolników na potrzeby izolowanych obszarów wiejskich Trzeciego Świata. Definicja uogólniona w tzw. Deklaracji z Cocoyoc podczas konferencji w Meksyku w 1974 r. wzbogaciła pierwotną wersję, podkreślając potrzebę rozwijania posiadanych umiejętności oraz zapewnienia odpowiedniej organizacji działań w celu optymalnego wykorzystania zasobów danego ekosystemu, tak aby móc zaspokoić potrzeby podstawowe społeczności. (*1*) W tej wstępnej fazie formułowania zasad ekorozwoju zwraca uwagę zawężenie kręgu beneficjentów do społeczeństw wiejskich oraz do rolnictwa - działu gospodarki narodowej najściślej powiązanego ze środowiskiem przyrodniczym. Jest to jednak jedynie pozorne ograniczenie, skoro mieszkańcy wsi w Trzecim Świecie reprezentowali wówczas 75 % ogółu ludności tej części świata, czyli połowę mieszkańców kuli ziemskiej (a dziś niewiele mniej) i na tych obszarach kumulowały się główne wyzwania rozwojowe: walka z nędzą, głodem i niedożywieniem.
Definicje dotyczące ekorozwoju stanowiły kolejną fazę powstawania tzw. paradygmatu rozwoju, który w następnych latach przyjął nazwę ekonomii rozwoju. Oryginalna koncepcja ekorozwoju była adresowana - co prawda - do kręgu odbiorców, reprezentującego ponad połowę ludności świata, ale zarazem nie miała ona cechy uniwersalności, gdyż została ograniczona do krajów słabo rozwiniętych. Zrodziła się w trakcie trwającej wówczas od blisko dwudziestu lat debaty nad możliwościami dogonienia przez tzw. Trzeci Świat krajów wysoko rozwiniętych. Ekorozwój to początkowo jeszcze jedna koncepcja powstała w związku z fiaskiem dotychczasowych pomysłów i narastaniem coraz większych zagrożeń dla Trzeciego Świata. Wśród tych zagrożeń coraz większą rangę zaczyna odgrywać kwestia naruszenia równowagi w środowisku przyrodniczym i wynikające konsekwencje w postaci pustynnienia, wylesień, erozji, lateryzacji gleb czy ich wtórnego zasolenia. Zagrożenia te były rezultatem przeobrażeń zachodzących prawie wyłącznie na terenach wiejskich i ujawniły się na skutek bomby demograficznej, niewłaściwego doboru technik oraz zbyt intensywnego i jednostronnego użytkowania potencjału rolnictwa, bez odpowiednich zabezpieczeń. Tak więc przesłanki towarzyszące początkom dyskusji o ekorozwoju różniły się diametralnie od dzisiejszych uwarunkowań rozwoju bezpiecznego dla środowiska przyrodniczego, choć od tamtych czasów minęły zaledwie trzy dekady.
Natomiast uwzględniana wówczas skala problemu nie różniła się od dzisiejszego podejścia. Współcześnie mówi się o zagrożeniach globalnych, podczas gdy w latach siedemdziesiątych XX wieku stosowano termin kryzysu światowego, mającego liczne powiązania ze zmianami zachodzącymi w środowisku przyrodniczym. Pierwszy Raport Klubu Rzymskiego pt. Granice wzrostu, opublikowany w 1972 r., zapowiadał katastrofalną wręcz wizję świata w pierwszej połowie XXI wieku na skutek załamania się produkcji żywności. Załamanie to miało być efektem nierównowagi kilku trendów, m.in.: wzrostu zapotrzebowania na żywność w związku z szybkim przyrostem naturalnym oraz zbyt powolnego przyrostu produkcji rolnej, będącego skutkiem wyczerpania się rezerw użytków rolnych w świecie, postępującej urbanizacji, uprzemysłowienia i zanieczyszczenia środowiska przyrodniczego. Raport ten i jego późniejsze modyfikacje, niezależnie od ograniczenia się jego autorów do niewielu zmiennych i pominięcia innych, niemniej istotnych, jak postęp techniczny, przeszedł do klasyki badań światowych nad przyszłością ludzkości i jest do dziś traktowany jako przestroga przed niekontrolowaną ingerencją w zasoby naturalne świata.
* * *
Nie od rzeczy będzie w tym miejscu przypomnienie roli polskiego naukowca w powstaniu koncepcji ekorozwoju oraz rozwoju zrównoważonego, profesora Ignacego Sachsa, wywodzącego się z ówczesnej Szkoły Głównej Planowania i Statystyki, choć jego prace na rzecz ekorozwoju i rozwoju zrównoważonego przypadły na lata spędzone już poza Polską. Przypomnienie to jest o tyle potrzebne, że w polskiej literaturze przedmiotu można znaleźć jedynie lakoniczne wzmianki na ten temat, i to zaledwie w kilku publikacjach, niekoniecznie związanych z głównym nurtem badań rozwoju zrównoważonego. Daremnie natomiast byłoby szukać przyznania Sachsowi przynależnego mu miejsca w czołowych polskich pracach na ten temat, które nie podają o nim żadnej informacji. (*2*)
Na przykładzie ukierunkowania zainteresowań badawczych Sachsa można łatwo zrozumieć, dlaczego u podstaw koncepcji ekorozwoju znalazły się problemy Trzeciego Świata. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku Sachs zajmował się problematyką rozwoju Trzeciego Świata, stając się czołowym polskim specjalistą w tym zakresie. Było to o tyle zrozumiałe, że Sachs, choć urodzony w Polsce (w 1927 r.), studia ekonomiczne ukończył w Brazylii, a doktoryzował się w Indiach. W pierwszych latach powojennych pełnił funkcje w polskich placówkach zagranicznych. W 1962 r. wspólnie z Kaleckim założył w Warszawie Międzyuczelniany Zakład Problemowy Gospodarki Krajów Słabo Rozwiniętych, który skupił ówczesną elitę polskich ekonomistów, zwłaszcza cieszących się mniejszym uznaniem władz. Do klasyki polskiej literatury naukowej, dotyczącej problematyki społeczno-ekonomicznego rozwoju, przeszła publikacja Sachsa Drogi i manowce świata „B” (PWN Warszawa 1964). Zawiera ona syntezę ówczesnej międzynarodowej debaty na temat poprawy sytuacji gospodarczej krajów słabo rozwiniętych. Nie znajdziemy w niej odniesień do problemu korelacji człowiek – środowisko przyrodnicze, bo tym zagadnieniem ekonomia nie zaczęła się jeszcze wówczas interesować, niemniej jednak mamy tu niejako zapowiedź tych kwestii w wypowiedziach Sachsa na temat wyboru technik dla tych krajów. Do tej sprawy powrócę jeszcze w dalszej części niniejszego tekstu.
Po wyjeździe z Polski po wydarzeniach Marca 1968 r. Sachs związał się z paryską Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, gdzie utworzył i kierował Międzynarodowym Centrum Badań Środowiska i Rozwoju. Jak widać, warszawskie doświadczenia Sachsa okazały się przydatne na emigracji. Stał się on także założycielem Międzynarodowej Fundacji Rozwoju Alternatywnego, którego celem było zapewnienie legalnych źródeł zarobkowania hodowcom roślin służących do produkcji narkotyków. Uczestniczył w przygotowaniach konferencji w Sztokholmie w 1972 r. (jako doradca sekretarza generalnego) oraz Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 r., na których sformułowano założenia wpierw ekorozwoju, a następnie rozwoju zrównoważonego. Opublikował na Zachodzie wiele prac dotyczących tych zagadnień, wśród których trzeba wymienić zwłaszcza: „Strategie ekorozwoju” (Stratégies de l’écodéveloppement, Paris 1980), współautorską „Żywność i energia – strategie rozwoju zrównoważonego” (Food and Energy - Strategies for Sustainable Development, Tokyo 1990) czy „Strategia kompletnego rozwoju w erze globalizacji (Inclusive development strategy in an era of globalization, Geneva 2004). Rola Sachsa, polskiego uczonego, w powstaniu i popularyzacji koncepcji ekorozwoju i rozwoju zrównoważonego jest więc trudna do przecenienia.
* * *
Wśród przesłanek towarzyszących wyłonieniu się pojęcia ekorozwoju szczególną rolę odegrała koncepcja tzw. technik dostosowanych (ang. appropriate technologies), zwanych także technikami pośrednimi (intermediate technologies). Termin ten pojawił się prawie jednocześnie z narodzinami ekorozwoju, w dokumentach Międzynarodowej Organizacji Pracy w 1971 r. Niemniej jednak idea technik dostosowanych była opracowywana począwszy od połowy lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, z inicjatywy Ernsta Friedricha Schumachera, założyciela Intermediate Technology Development Group. Schumacher, który przeszedł do historii ekonomii jako autor tytułowego hasła jego książki Małe jest piękne, znacznie ułatwił pracę twórcom ekorozwoju. Jego ujęcie technik dostosowanych jest szczególnie zwrócone w stronę poszanowania środowiska przyrodniczego oraz rozumnego korzystania z jego zasobów. Pisał Schumacher: ...Podstawową cechą współczesnej ekonomii, zorientowanej na zjawiska rynkowe, jest pominięcie faktu, iż człowiek zależy od przyrody... Dziś dewastacja środowiska, a w szczególności szkody wyrządzone przyrodzie, jest tak wielka, że można by właściwie zapytać, czy ekonomia w obecnym kształcie ma sens...(*3*) Charakteryzując techniki dostosowane Schumacher stwierdza, że powinny one być wydajniejsze niż lokalne, jednocześnie zaś o wiele tańsze od skomplikowanej i kapitałochłonnej technologii nowoczesnego przemysłu. Generalnie techniki dostosowane mają być kapitało-, energo- i materia-łooszczędne, pracochłonne, łatwe w adaptacji w warunkach słabo rozwiniętej gospodarki, nie wymagające wysoko kwalifikowanych kadr i pozwalające na optymalne wykorzystanie miejscowych zasobów.
Praktyczne zastosowanie technik dostosowanych miało miejsce zwłaszcza w rolnictwie krajów rozwijających się. Techniki dostosowane odegrały w kolejnych latach pozytywną rolę, umożliwiając w wielu krajach rozwijających się większą zawodową aktywność lokalnych społeczności oraz zwrócenie uwagi na formy gospodarowania bezpieczne dla środowiska przyrodniczego. Ich koncepcja stała się ponadto jednym z przyczynków do rozwinięcia idei ekorozwoju.
* * *
Jest jeszcze jeden nurt „trzecioświatowy”, które na równi z ideą technik dostosowanych wywarł wpływ na rozwój ekorozwoju, a mianowicie idea self-relianceczyli polegania na własnych siłach. Pomysłu tego nie należy mylić z samowystarczalnością. Chodzi tu bardziej o wykorzystanie wzorców rozwoju dostosowanych do możliwości oraz oczekiwań danej społeczności. Self-reliancebył terminem zaproponowanym przez polityków (prezydenta Tanzanii Juliusa Nyerere). Nauka wysunęła natomiast pomysł o nazwie „rozwój endogeniczny”, a więc rozwój (jego sposób) rodzimego pochodzenia. Była to również reakcja na niepowodzenia importowanych wzorców, nie sprawdzających się w warunkach krajów słabo rozwiniętych. Endogeniczność rozwoju dotyczyła przede wszystkim obszarów wiejskich. W praktyce polegała na wykorzystaniu miejscowych struktur społecznych i organizacji życia społeczno-gospodarczego, a zwłaszcza tych ich elementów, które pozwalały na bezpieczne, z punktu widzenia posiadanych zasobów natury, zaspokojenie potrzeb podstawowych, a przede wszystkim wyżywienia. Techniki dostosowane stały się w tym momencie elementem strategicznym, gdyż pozwalały na zatrudnienie szybko rosnących zasobów pracy. Do bardziej znanych przykładów rozwoju endogenicznego zaliczane są programy para-spółdzielcze w krajach Afryki i Azji. Wykorzystywano w nich tradycyjne instytucje współpracy i samopomocy oraz przystosowanie się działań gospodarczych lokalnych społeczności do wymogów środowiska przyrodniczego. W niektórych krajach afrykańskich endogeniczne formy rozwoju wykorzystano w trakcie przemian ustrojowych, przy wprowadzaniu lokalnych odmian socjalizmu (Tanzania – program wiosek rodzinnych; Etiopia – komuny rolne). Współcześnie, z inicjatywy FAO, dąży się do wykorzystania w praktyce elementów rodzimych technik rolniczych, bezpiecznych dla środowiska.
Wymienione powyżej koncepcje rozwoju były realizowane zwłaszcza w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego wieku lecz – jak zobaczymy – nie zostały całkowicie zarzucone. Wkrótce będą one wsparte przez program wielofunkcyjnego rozwoju wsi. Ta na wskroś nowoczesna koncepcja, mająca dziś strategiczne znaczenie w krajach rozwiniętych, także w Polsce, uzupełniała statyczny raczej charakter technik dostosowanych. Dzięki wdrażaniu na terenach wiejskich dodatkowych form pozarolniczej działalności gospodarczej wielofunkcyjny rozwój wsi przynosił wzrost dochodowości mieszkańców wsi i umożliwiał aktywność gospodarczą poza okresami prac rolnych. Również i ta koncepcja rozwoju ma „trzecioświatową” genezę, a za jej inicjatora uważa się Mahatmę Gandhiego i jego wizję „kołowrotka”.(*4*)
Powyższe koncepcje: polegania na własnych siłach, rozwoju endogenicznego oraz technik dostosowanych były w swoim czasie niewątpliwie nowatorskimi rozwiązaniami. Niemniej jednak, patrząc na nie z dzisiejszej perspektywy nie trudno zauważyć elementów wręcz anachronicznych, a nawet wstecznych. Schumacherowskie zalecenia dotyczące minimalizacji popytu na wysokie kwalifikacje oraz zamknięcia się w obrębie rynków lokalnych, podobnie jak poleganie na własnych siłach mają się nijak do współczesnej koncepcji społeczeństwa wiedzy oraz szerokiego otwarcia się gospodarki. Ta wsteczność poniekąd obciąża oryginalną koncepcję ekorozwoju, która implicitewykorzystywała w swoich zaleceniach zarówno zasadę enodegeniczności rozwoju, jak i technik dostosowanych.
Podsumowując dyskusję na temat znaczenia ekorozwoju w debacie nad strategiami rozwoju Trzeciego Świata trzeba podkreślić, że koncepcja ekorozwoju odegrała marginalną rolę, aczkolwiek zostanie ona zapożyczona przez świat rozwinięty. W latach osiemdziesiątych XX w. ekorozwój stanie się w ujęciu problematyki krajów słabo rozwiniętych składową wspomnianych wyżej idei: endogeniczności rozwoju, zasady polegania na własnych siłach, wyboru technik i – jako ostatecznego celu – zaspokojenia potrzeb podstawowych, a zwłaszcza wyżywienia.
Tak więc w efekcie stworzona w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku koncepcja ekorozwoju stanowi wyraźnie złożony „produkt”, który współtworzyły propozycje dotyczące rozwoju „Trzeciego Świata” oraz działania wynikające z obaw związanych z wyczerpywalnością zasobów naturalnych i zaspokojeniem potrzeb żywnościowych. W 1973 r. dojdą do tego okoliczności polityczne w świecie, czyli konflikt między światem arabskim a Izraelem oraz zastosowanie szantażu naftowego wobec ówczesnego Zachodu przez arabskich eksporterów ropy. Rok 1973 to cezura, przynosząca tym razem w krajach wysoko rozwiniętych popularność energooszczędnych technologii i zwrócenie uwagi na niekonwencjonalne źródła energii.
* * *
Pod koniec lat osiemdziesiątych XX w. termin „ekorozwój” zaczyna coraz rzadziej pojawiać się w literaturze, ustępując pojęciu „rozwoju zrównoważonego”.(*5*) Definicja tego ostatniego została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w 1983 r., a odpowiedni dokument, noszący nazwę „Nasza wspólna przyszłość” (Our common future) lub „raport Brundtlanda” (od nazwiska jego koordynatora) został opublikowany w 1987 r. Zawarta w nim definicja rozwoju zrównoważonego mówi, że polega on na zaspokajaniu potrzeb bieżących w taki sposób, aby nie ograniczać możliwości zaspokajania potrzeb przyszłych pokoleń. (*6*) Według definicji ustalonej podczas Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 r. przyjęto definicję uważaną dziś za obowiązującą: rozwój zrównoważony jest strategią przekształceń ekologicznych, społecznych, techniczno-technologicznych i organizacyjnych, których celem jest osiągnięcie racjonalnego i trwałego poziomu dobrobytu społecznego, umożliwiającego przekazanie go następnym pokoleniom bez obawy zagrożenia destrukcją zasobów przyrody i ekosystemów.(*7*) Poza tymi definicjami w literaturze przedmiotu występuje ponad sto innych definicji rozwoju zrównoważonego (sic!).(*8*)
Czy pojęcia ekorozwoju i rozwoju zrównoważonego są tożsame? Biorąc pod uwagę intencje twórców ekorozwoju dzisiejsza koncepcja rozwoju zrównoważonego wyraźnie od niego odbiega, gdyż ma cechy uniwersalności i ponadczasowości. Niemniej jednak niektórzy traktują te pojęcia jako synonimy. Na przykład, tak wielkie autorytety w tej dziedzinie, jak profesorowie Ignacy Sachs i Stefan Kozłowski uważali, że rozwój zrównoważony to inaczej ekorozwój. Sachs pisze: Nie sądzę, aby pomiędzy pojęciami „ekorozwoju” (ecodevelopment) i „trwałego rozwoju” (sustainable development) istniały istotne różnice. Terminy te są zamienne.(*9*) Również Kozłowski traktuje oba terminy wymiennie.(*10*)
Polskie tradycje krzewienia koncepcji ekorozwoju i rozwoju zrównoważonego nie ograniczają się do osiągnięć Ignacego Sachsa. Zmarły niedawno profesor Stefan Kozłowski pisał w publikacji z 2005 r., że zasada ekorozwoju była przedstawiana w literaturze polskiej zanim została ona rozwinięta na forum europejskim w raporcie Komisji Brundtland z 1987 r., a także, że Polska była pierwszym krajem na świecie, który w 1989 r. oficjalnie przyjął zasadę ekorozwoju (rozwoju zrównoważonego).(*11*) Dziś ranga rozwoju zrównoważonego została podniesiona w Polsce do szczebla konstytucyjnego. W artykule 5 Konstytucji RP z 1997 r. czytamy: Rzeczpospolita Polska [...] zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju.W 2001 r. Rada Europy przyjęła założenia strategii rozwoju zrównoważonego Unii Europejskiej.
* * *
Pomimo wyraźnych przewartościowań i nadania w świecie wysoko rozwiniętym tak dużej rangi rozwojowi zrównoważonemu, realizacja jego pierwowzoru, dotyczącego krajów słabo rozwiniętych, nie została zaniechana. W publikacjach międzynarodowych pojawia się termin „społecznego rozwoju zrównoważonego” (sustainable human development) oraz powraca się do pierwotnego celu ekorozwoju: zwalczania ubóstwa i nędzy. Położenie nacisku na „społeczny” rozwój ma zapewne zwrócić uwagę na właściwe rozkładanie akcentów, czy też przypomnieć, że ostatecznym odbiorcą efektów rozwoju jest człowiek. O tej kwestii, w odniesieniu do krajów słabo rozwiniętych, traktują liczne publikacje, m.in. praca wydana w 1994 r. „Zrównoważony rozwój społeczny a rolnictwo” (Sustainable Human Development and Agriculture, UNDP, New York) czy publikacja z 2005 r. „Ograniczanie ubóstwa dzięki zachowaniu trwałości środowiska przyrodniczego” (Reducing poverty and sustaining the environment, London).
Działania na rzecz zachowania trwałości środowiska przyrodniczego stają się w tym ujęciu dziedziną dochodową, w której udział rezerwuje się dla najbiedniejszych społeczeństw. W ten sposób popularyzowana przed ponad trzydziestu laty ekonomia rozwoju nabiera dziś ponownie znaczenia.
Literatura
Bass S. et al. (red.), Reducing poverty and sustaining the environment, The International Institute for Environment and Development, London 2005.
Burchard-Dziubińska M., Ekologiczne determinanty rozwoju gospodarczego[w:] Piasecki R. (red.), Ekonomia rozwoju, PWE, Warszawa 2007.
Dokumenty końcowe Konferencji ONZ „Środowisko i rozwój” w Rio de Janeiro, tłum. pol., Instytut Ochrony Środowiska, Warszawa 1993.
Godlewska J., Programowanie rozwoju zrównoważonego gminy, Wyd. Politechniki Białostockiej, Białystok 2006.
Gudowski J., Procesy dostosowawcze wsi i rolnictwa w świetle koncepcji tzw. wielofunkcyjnego rozwoju wsi, “Studia Finansowe” nr 54/55, Instytut Finansów, Warszawa 2000.
Gudowski J., Rolnictwo Afryki i Azji u progu XXI wieku, Komitet Nauk Orientalistycznych PAN, Warszawa 1998.
Jeżowski P., Rozwój zrównoważony we współczesnych koncepcjach ekonomicznych[w:] B. Poskrobko, S. Kozłowski (red.), Zrównoważony rozwój. Wybrane problemy teoretyczne i implementacja w świetle dokumentów Unii Europejskiej, Komitet „Człowiek i środowisko” PAN, Białystok-Warszawa 2005.
Kiełczewski D., Konsumpcja a perspektywy zrównoważonego rozwoju, Białystok 2008.
Kozłowski S., Kształtowanie polskiej koncepcji zrównoważonego rozwoju w latach 1889-2004[w:] B. Poskrobko, S. Kozłowski (red.), Zrównoważony rozwój. Wybrane problemy teoretyczne i implementacja w świetle dokumentów Unii Europejskiej, Komitet „Człowiek i środowisko” PAN, Białystok-Warszawa 2005.
Meadows D.H. et al., Limits to growth. A report for the Club of Rome, Universe Books 1972 (tłum. pol. Granice wzrostu. Pierwszy Raport dla Klubu Rzymskiego, PWE, Warszawa 1974).
Our common future, World Commission of Environment and Development, Oxford University Press 1987 (tłum. pol. Nasza wspólna przyszłość, Raport Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju, PWE , Warszawa 1991.
Piasecki R., Globalizacja a rozwój gospodarczy, PWE, Warszawa 2003.
Poskrobko B., Kozłowski S. (red.), Zrównoważony rozwój. Wybrane problemy teoretyczne i implementacja w świetle dokumentów Unii Europejskiej, Komitet „Człowiek i środowisko” PAN, Białystok-Warszawa 2005.
Sachs I., Drogi i manowce świata „B”, PWN, Warszawa 1964.
Sachs I., Inclusive development strategy in an era of globalization, ILO, Geneva 2004.
Sachs I., Silk D., Food and Energy - Strategies for Sustainable Development, Tokyo 1990.
Sachs I., Stratégies de l’écodéveloppement, Paris 1980.
Sachs I., W poszukiwaniu nowych strategii rozwoju[w:] T. Kowalik, J. Hausner (red.), Polscy ekonomiści w świecie, PWN, Warszawa-Kraków 2000.
Schumacher E.F., Małe jest piękne. Spojrzenie na gospodarkę świata z założeniem, że człowiek coś znaczy, tłum. pol. PIW, Warszawa 1981.
Sustainable Human Development and Agriculture, UNDP Guidebook Series, New York 1994.
(*1*) - I. Sachs, Stratégies de l’écodéveloppement, Paris 1980.
(*2*) - Ze znanych autorowi polskich prac, o Ignacym Sachsie jako jednym z głównych twórców pojęcia ekorozwoju można znaleźć wzmianki w: Rolnictwo Afryki i Azji u progu XXI wieku (J. Gudowski 1998), Globalizacja a rozwój gospodarczy (R. Piasecki 2003) czy Programowanie rozwoju zrównoważonego gminy (J. Godlewska 2006). O Sachsie jako współtwórcy pojęcia ekorozwoju pisała też Lidia Kłos w pracy Ekorozwój jako podstawa aplikacyjna założeń polityki ekologicznej, wydanej na Uniwersytecie Szczecińskim, jednak autorowi nie udało się dotrzeć do tej pracy.
(*3*) - E.F. Schumacher, Małe jest piękne. Spojrzenie na gospodarkę świata z założeniem, że człowiek coś zna-czy, tłum. pol. PIW, Warszawa 1981, str. 60 i 64.
(*4*) - Por. J. Gudowski, Procesy dostosowawcze wsi i rolnictwa w świetle koncepcji tzw. wielofunkcyjnego rozwoju wsi, “Studia Finansowe” nr 54/55, Instytut Finansów, Warszawa 2000.
(*5*) - Termin „rozwój zrównoważony” pojawił się w polskiej literaturze w rezultacie interpretacji trudnego do przetłumaczenia i wieloznacznego pierwowzoru anglojęzycznego sustainable development. Chcąc lepiej oddać sens terminu sustainable development w wielu polskich publikacjach spotykamy określenie „rozwój trwały i zrównoważony”, i z kolei za pośrednictwem tłumaczeń abstraktów polskich publikacji na język angielski otrzymujemy termin stable and sustainable development, mało zrozumiały dla angielskojęzycznych odbiorców. Pozostając z całym szacunkiem dla propagatorów idei rozwoju zrównoważonego trzeba stwierdzić, że z nieco zbliżonym pojęciem mieliśmy w Polsce do czynienia już znacznie wcześniej. Przedstawiciele dziś średniego i starszego pokolenia z pewnością pamiętają lansowane w czasach PRL hasło „harmonijnego rozwoju”, które – pomijając ówczesne niuanse ustrojowe – należałoby odczytywać jako realizację rozwoju w sposób pozwalający na uniknięcie długookresowych zagrożeń.
(*6*) - Our Common Future, World Commission of Environment and Development, Oxford University Press 1987 (tłum. pol. Nasza wspólna przyszłość, PWE Warszawa 1991).
(*7*) - Dokumenty końcowe Konferencji ONZ „Środowisko i rozwój” w Rio de Janeiro, tłum. pol., Instytut Ochrony Środowiska, Warszawa 1993.
(*8*) - P. Jeżowski, Rozwój zrównoważony we współczesnych koncepcjach ekonomicznych [w:] B. Poskrobko, S. Kozłowski (red.), Zrównoważony rozwój. Wybrane problemy teoretyczne i implementacja w świetle dokumentów Unii Europejskiej, Komitet „Człowiek i środowisko” PAN, Białystok-Warszawa 2005.
(*9*) - I. Sachs, W poszukiwaniu nowych strategii rozwoju [w:] T. Kowalik, J. Hausner (red.), Polscy ekonomiści w świecie, PWN, Warszawa-Kraków 2000.
(*10*) - patrz: S. Kozłowski, Kształtowanie polskiej koncepcji zrównoważonego rozwoju w latach 1889-2004 [w:] B. Poskrobko, S. Kozłowski (red.), Zrównoważony rozwój. Wybrane problemy teoretyczne i implementacja w świetle dokumentów Unii Europejskiej, Komitet „Człowiek i środowisko” PAN, Białystok-Warszawa 2005.
(*11*) - Tamże.
